In 2014 bracht iBestuur een strip uit over Commissie Elias en de grote ICT-projecten. | Beeld: PW/iBestuur #11, juli 2014
Elias maakte in 2014 naam als voorzitter van de tijdelijke commissie ICT. Deze commissie onderzocht na een reeks mislukkingen de grondoorzaken van ICT-problemen van de overheid. In het eindrapport werden tientallen aanbevelingen gedaan die moesten leiden tot verbetering. De conclusies brachten het nodige teweeg op onder meer het gebied van toezicht: met de komst van onder meer BIT, inmiddels het Adviescollege ICT-toetsing, werden de teugels strakker aangetrokken rondom IT-projecten. Elias ziet dat er dankzij het verscherpte toezicht diverse projecten voortijdig beëindigd zijn, maar met veel belangrijke aanbevelingen is er tot zijn teleurstelling te weinig gedaan. “Ik ben daar niet alleen teleurgesteld over, maar vooral nogal boos.”
Slecht opdrachtgeverschap
Inmiddels is Elias gepensioneerd en nog enigszins actief als wijnimporteur en volgt hij de IT van de overheid op grote afstand. “Want ik erger me er wild aan hoe weinig er veranderd is sinds ons rapport.” Een terugkeer in de politiek ziet hij niet zitten, maar een reactie op de analyse van de tien grootste IT-projecten in uitvoering, die vrijwel allemaal jaren vertraging hebben opgelopen met honderden miljoenen aan budgetoverschrijding als gevolg, wil hij best even tijd vrijmaken.
“Er is gebrek aan deskundigheid en kwaliteit bij de overheid op IT-gebied.”
De grootste oorzaak is volgens Elias “gebrek aan deskundigheid en kwaliteit bij de overheid op IT-gebied, met slecht opdrachtgeverschap als gevolg.” Het leidt er volgens hem toe dat externe partijen de problemen van de overheid nu moeten oplossen door projecten vooraf te toetsen en bij te springen waar nodig. “Dat is dodelijk. Er is op IT-gebied veel meer expertise binnen de overheid zelf nodig, om zelf de kwaliteit van de geboden producten en diensten te kunnen beoordelen en ook zelf meer uit te kunnen voeren.”
Overheidssalaris IT’ers te laag
Eén van de grootste kritiekpunten waarmee volgens Elias jaren na zijn rapport nog altijd niets is gedaan, is het salarisgebouw van de overheid voor IT’ers. “Het is verschrikkelijk vervelend dat daar nog altijd niets van terechtgekomen is. De overheid zou daar veel flexibeler in moeten zijn.” Elias schetst een voorbeeld: “Wanneer een ‘nerd’ briljant is in IT, daarin uitstekend werk levert en over enorme kennis beschikt moet hij gewoon 150.000 euro kunnen verdienen bij de overheid. Oók als hij niet leidinggeeft aan veertig, vijftig mensen. Wij hebben destijds hiervoor gepleit, om veel meer flexibiliteit in de salarissystematiek toe te passen. De Tweede Kamer stemde daarmee in. De toenmalige minister ook, alleen is er niets mee gebeurd, vanwege een soort ‘gewoonte’. Een cultuur die maar niet verandert. Nog altijd kunnen alleen de leidinggevenden bij de overheid in de hoogste schalen komen.”
“Wanneer een ‘nerd’ briljant is in IT, daarin uitstekend werk levert emoet hij gewoon 150.000 euro kunnen verdienen bij de overheid.”
Elias bekent dat hij IT’ers destijds zelfs boven de Balkendenorm wilde laten verdienen als dat nodig was. “Maar dat lukte niet, omdat de SP dat in zijn commissie tegenhield.” Het was volgens Elias de huidige minister van Binnenlandse Zaken Hanke Bruins Slot die met een compromis kwam. Boven de Balkenendenorm gebeurde niet, wel werd het loongebouw veel flexibeler. “Maar dat is er nooit van gekomen, hoewel de Kamer én de toenmalige minister het idee omarmden.”
Niet kritisch genoeg
Wat Elias daarnaast opvalt is dat ICT nog altijd ‘niet sexy’ wordt gevonden. De ambtelijke top, maar ook de politieke top vindt het onderwerp volgens hem niet belangrijk genoeg. “Terwijl iedereen er verdraaid veel last van heeft wanneer de zaken niet goed geregeld zijn. Elias ergert zich aan de Tweede Kamerleden. “Die nemen ICT nog altijd niet serieus. Je hoeft geen ICT-deskundige te zijn om te eisen dat je bij de begrotingsbehandeling een aparte paragraaf, hooguit twee A4’tjes, laat opnemen met daarin een tussenstand van de grootste ICT-projecten. In zo’n paragraaf kan worden geïnformeerd over eventuele problemen en waar verbetering nodig is. De Tweede Kamer houdt nog altijd te weinig een vinger aan de pols bij veel projecten en interesseert zich er niet voor.”
Tweede Kamerleden vragen steeds om dingen die ‘eigenlijk helemaal niet kunnen op ICT-gebied’.
Wél ziet Elias tegenwoordig Tweede Kamerleden vaak vooraan staan bij ‘relletjes’ waarmee ze ‘in de Telegraaf’ komen en bovendien vragen ze steeds om dingen die ‘eigenlijk helemaal niet kunnen op ICT-gebied’. “Maar dan gaat de organisatie braaf aan de slag, met leveranciers die eigenlijk wel weten dat het niet gaat lukken maar toch doorgaan.”
Elias zou graag zien dat Nederland een voorbeeld neemt aan de overheid van de Verenigde Staten, waar volgens hem veel harder en eerder wordt ingegrepen wanneer zaken mis dreigen te gaan. “En wat ook veel te weinig gebeurt in Nederland: procederen. De overheid zou leveranciers die wanprestaties leveren moeten aanpakken. Maar het is een gewoonte om te denken: we betalen de factuur wel en dan gaan we met de volgende aan de slag.’
Belastinggeld
Hij benadrukt nog maar eens dat het gaat om honderden miljoenen euro’s. “Geen monopolygeld, maar keiharde euro’s die door het MKB en de burgers bijeen zijn gebracht via de Belasting. Er wordt op schandalige wijze mee gesmeten, terwijl de kennis over hoe het beter kan nog altijd aanwezig in het rapport. De inzet om er iets mee te doen ontbreekt. Daar ben niet alleen teleurgesteld over, maar het maakt me ook nog steeds weleens behoorlijk boos.”
